مختلف در انسان هست . انسانيت انسان و آزمايش انسان به اين است كه در او كشش‌هاى مختلفى خدا قرار داده است . و در اين باره حافظ مىگويد : به دست خويش چهل سال باغبان ازل * گلى نماند كه تخمش نكشت در گلم يعنى وقتى خدا خميرهء انسان را درست مىكرد ؛ خدا خميره جد ما را درست مىكرد ، در ميان خميره‌اش بذرهاى گل افشاند كه بعداً شكوفا بشود و تخم‌هاى خار افشاند كه شكوفا بشود . گل به يك سو بكشد ، خار به يك سو ؛ و در بالاىسر اين‌ها عقل او را حاكم قرار داد ، و به او فهمانيد كه اين گل است ، و تو را به سوى بهشت مىكشد . و اين خار است و تو را به سوى جهنم مىكشاند . اينك اختيار دارى . انسانيت انسان به اين است . كشش‌هاى مختلف در انسان هست و نيروى عقل انسان هم مىفهمد راه را و هم مىفهمد بىراه را . بنا بر اين ، بعينه دو تا راه در انسان قرار گرفته است . تضاد هم به اين معناست ؛ اين طرف مىكشد ، آن طرف هم مىكشد ؛ كدام را اختيار كند . قرآن مىگويد : « إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِراً وَ إِمَّا كَفُورا » ؛ ما راه‌هاى مختلف به انسان نشان داديم ، حالا يا شكرگزار باشد ، يا راه راست برود ؛ يا كفور باشد ، راه بد برود . در اختيار خود انسان است . اختيار حاكم بر اين روش‌ها كشش‌هاست . عقل حاكم بر اين كشش‌هاست . اين‌ها همه هست . بنا بر اين ، انسان خودش انتخاب مىكند . در انسان استعدادهاى گوناگون هست . برخى از انسان‌ها خوش استعدادند ، برخى كم استعداد ؛ بعضى از انسان‌ها سخى هستند و بعضى طبيعتاً جبين ؛ بخيل است ؛ شجاع است . اين‌ها همه در انسان هست . دو تا بچه در يك خانه از يك مادر و يك پدر متولد شده ، تربيت يكى ، پدر يكى ، مادر يكى ، كلاس درس يكى ، معلم يكى ، يكى بسيار باشعور است ، يكى بسيار كم شعور است . يكى بسيار شجاع است و يكى بسيار